Soon.

Sidee uga faa’iideysan karnaa Soonka?

Bishaan Ramadaan, waxaa nagala rabaa inaan si weyn u gudano kana faa’iideysano waayo waa bisha ugu fadli badan bilaha oo idil, wixii wanaag ah oo aan qabanana waa ka duwan yihiin kuwii kale.

Hadaba, waa inaan sammeyna ama laba laabna oo  ku dadaalna cibaadada Alle iyo wax waliba oo wanaag ah oo na gaarsii kara raali ahaansha Eebe.

Qodobadaan  soo socda aan ku dadaalno:

1/ Salaadda jamaacada: Mar waliba waxaa nagala rabaa inaan ku dukano si jamaaca ah laakin hadana bishaan waa inaan ku dadaalna sidaan u ilaali leheen la dukashada jamaacada waayo fadli badan ayaa ku jira,ilaahna waa u laba laaba ciddii oo doono . Marka aan ku dadaalno si aan ula qabsano oo bishaan kadib ay noo noqoto wax joogta ah.

2/ Sunnada: waxaa la dukada 12 rakco oo sunna ah maalinti sida aan wada naqaano qofkii ku dadaalana waxaa Jannada looga dhisaya Qasri. Kawaran adoo sooman haddii aad sii dukato walibana taraawiix iyo tahajud la timaado waa fadli dheeraad ah (wixii awoodaada ah ayaa laga raba ).

Taraawiixda iyo Tahajudka, haddii aad heli karto masaajid Quraanka oo idil lagu dukanaayo bishaaan waa wanaagsan tahay waayo meeshi lagu dejiyo 114 fadli badan ayaa yaala.

3/ Akhrinta Quraanka: Haddii taqaan oo xifdisan tahay ugu yaraan maalinti akhri Jus, haddii aadan xifdisaneyn isku day inaad xifdiso inti suurad oo aad awooddo.

Qofkii yaqaana Quraanka waxa uu xifdin karaa axaadista nabiga csw.

4/ Sadaqo: waa muhiim inaad wixii ilaah ku siiyay wax kala baxdo ilaah dartiis waliba bishaan waxaa lasii jibbaara 70jeer. Qofkii qof sooman afuriya waxa uu leeyahay ajir la mid ah qofkii soomay sida uu rasuulkeenu noo sheegay.

5/ Ducada: ku dadaal oo badi inaad ilaah baridid. Ilaah waxa uu leeyahay I barya aan idinka ajiibe sidoo kale qofka sooman ducadiisa lama soo celiyo sidaa darteed waxaan heysana fursad aad u ballaran ee aan ducadeysano . Sujuudaha, waqtiga afurka iyo  waqtiga danbe ee habeenki waa fursadaha ugu waaweyn ee la aqbalo ducada.

6/ wanaag sheegid/falid:  sideenaba waxaan nahay ummad is farta wanaaga iskana reebta xumaanta sidaa darteed bishaan aan reerkeena, qaraabada iyo dhammaan asaxaabta isku caawino inaan wanaag isku sheegno sidoo kale wixii caawinad ah aan sammeyno sida inaan qof ku caawino howl ama u fududeyno culeys saarna . Nabigeena csw  waxa uu nagula  dardaarmay inaan dadka anfacno.

7/ Towbad keened: bishaan ha noo billaabato anaga oo ilaah usoo laabanay. Aan ka towbad keeno dhammaan wixii xumaan naga dhacay. Haddii ay jiraan dad naga sammeeyay xumaan aan is ka cafino sidoo kale haddii ay jiraan dad aan ka galnay xaq aan u celino oo weydiisano saamaxaad.

Dadku waa denbaabaa laakin waxaa ugu wanaag badan kuwa ka soo laabta oo ilaah weydiista denbi dhaaf.

Wixii xumaan ah kala bax faraha oo ilaah uga towbad keen hana u laaban.

8/ Digriga ilaah: mar waliba inaan ilaah xusno kuna sallino nabigeena csw waa wax wanaagsan oo muslimiinta laga rabo hadana bishaan waa inaan badina digriga ilaah.

 Sidaan ognahay waxaa ku jira fadli badan digriga waliba subaxdi iyo galabti.

9/ ka fogaaw hadalka xun : nabigeenu csw waxa uu yiri ilaah waxba kuma falaayo qofku inuu ka soomo cabidda iyo cuntada oo kaliya ee waa inuu ka sooma hadalka xun iyo camalka xun oo idil.

Sida darteed bishaan waa bil cibaado, waa  bil Quraan, waa bil naxariiseed, waa bil denbi dhaaf waa bil wanaag oo idil, waxaa  la furaya albabaada jannada – albaab furan qofkii geli waaya yaa ka xun-? 

10/ Saaxib wanaagsan: mar waliba waxaa habboon inaad leedahay saaxib wanaagsan oo kugu caawiya wanaaga iyo ilaah ha cabsashadiisa sidaa darteed bishaan la soco kuwa salaadaha ilaaliya kuwa wanaaga sammeeya kuwa jecel mar walibana raadiya raali ahaansha Eebe.

Tan micnaheedu ma aha  inaad jarto dadka kale ama aan ku wanaagsaneen cibaadada laakin ku dadaal inaad la qaadato waqtigaaga kuwa wanaagsan kuwa kalena ugu yeer wanaag  kuna baraaruji bishaan barakeysan in ay u tahay fursad ay uga bixi karaan xumaanta kuna geli karaan safka dadka wanaagsan.

Tobankaas iyo wixii kale oo wanaag ah haddii aan ku dadaalno ilaah waxaan ka rajeyneynaa inuu raali naga ahaado waayo raali ahaansha Alle ayaa muhiim ah laguna geli kara Jannada.

Waxaa muhiim ah in qofku hilmaamin waajibaadka ka saaran gurigiisa waayo waxa ay ka mid tahay wax yaabaha ugu weyn ee la is xisaabinaayo maalinta Aakhiro sida darteed adiga ayaa laga rabaa inaad howshaada caadiga iyo cibaadada Alle mid waliba xaqeeda siiso.

F.G: waxaa muhiim ah in qofku sammeysto  laba qodob oo lagama maarman ah, waxeyna kala yihiin:

1/ Qorshe : waa inaad dejisata  jadwal aad  ku howl gasho. Tusaala ahaan, waxaad rabtaa inaad xifdiso Quraanka, waa inaad qorata waxaan xifdinaya intaas ( safxad) maalin waliba saacad hebel.

2/ Is xisaabin: 24 saac waxaad qabane howl, waxaad qabane wax  isagu jira  wax adiga iyo ilaah kaa dhaxeeya iyo wax adiga iyo dadka kale ka dhaxeeya kullina waa  lagu xisaabi doona maalinta Aakhiro hadaba adigu is xisaabi inta aan lagu xisaabin kadib iska wanaaiji meeshi aad u ragato inaad ka gaabisay.

 

Ilaah ha naga aqbalo Soonka iyo wanaag waxaan sammeynaba.

Soon wanaagsan.

 

Wabillaahi towfiiq.

Soomaalaay goormaad is dhugan???.

Soomaalaay goormaad is dhugan???.

Naceybka iyo colaadda u dhaxeysa Soomaalida iyo itoobiyaanka waa mid soo jireen ah mudda fogna taagneed salkana ku heysa laba arrimood oo kala ah dal iyo diin sida a uu C/qaadir Aroma ku sheegay buuggisa “Hadimadii Gumeysiga”.

Arrinta diintu waa mid cad waayo labada bulsho waxa ay kala heystaan labada diin ee kala ah Kirishtaan iyo Muslim taasina waxa ay qalqal gelisay itoobiyaanka oo dhaxda uga jira dad muslimiin iyo cawaan ah sida uu qiray boqor Menelik isaga oo og guul darradii ay kala kulmeen  Mujaahid Axmed Gurey  qarnigii 16-aad iyo jabkii weynaa ee soo gaaray xabashida.

Dhanka kale  marka la eego arrinta dhulka , boqortooyada faca weyn ee Itoobiya waxa ay aaminsantahay in ay iyadu leedahay dhulka geeska africa taas oo dhuunta u mari weyday Soomaalida oo  aaminsan in ay dhulkaan iyagu awoowe ka awoowe leeyihiin.

Fikradda ah in itoobiya hesho xeeb, waaa mid ay waligeed ku dadaali jirtay  waana tan ay har iyo habeen u soo jeedo in ay maalin xeebtaan ballaaran ee Soomaalidu dayacday iyadu gacanta ku dhigto.

1991-kii, waxa ay  Itoobiya u eheed ciid  waayo waxaa meesha ka baxay dowladdii Soomaaliya wuxuuna maamulkii gacanta u galay hoggaamiya kooxeed iyo fallaagooyin kala duwan oo iyadu qaar soo gar daadisay sidaas ayeyna nin waliba oo yiraahda meel ayaan xukuma ula tacaamuleysay ilaa ay markii danbe ku guuleysatay in mid ka mid ah raggi ay taba bartay noqodo m/weyne Soomaaliyeed.

Baaqi ugu horreeyay ee uu jeediyo waxa uu ahaa inuu u baahan yahay ciidan uu magaala madaxda ku tago. Dabcan hadalkaas itoobiya waa ku macaansanesay sidii aan wada aragnay maalin cad ayey itoobiya ciidan fara badan ugu deeqday kuwaas oo ka geystay Soomaaliya xasuuq  .

Gabdha heyni aya maalin cad la kufsaday, wiilasheyni ayaa la dilay sidoo kalana waalidkeen ayaa la bara kiciyay-illeen anaga ayaa is maamuli weynay e -.

Intaas oo idil, Itoobiyaanku waxa ay ku socdeen qorshe iyo siyaasad degsan oo salka ku heysa labadii qodob ee aan soo sheegnay laakin hoggaamiye kooxeed dan gaar ah leh kana qeyb qaatay dumintii dowladdi Soomaaliyeed muxuu kala jeclyahay waa mar uun I dhaha “Madax weyne”.

Dadku marka ay waayan hoggaamiyaal damiir leh ee aan kala aqaanin  saaxibka iyo cadawga shacakiisa waxa ay ku dhacaan godkaan aan ku dhacnay oo kale.

Siyaasiyiin ku sheega Soomaalidu maalin ba wax aan dadkoodu fahmeyn sidoo kalena  aan dan u  u eheyn ayey wax ku qeybsadaan .Waxaa la keenay hadana wax la leeyahay maamul goboleed iyo federaal taas oo keentay in qabiil waliba meel ooto kadibna calan  ka surto.

“Ficil kaloo faduul ahbeey

Maanta noo furayaan e

Farsamaan fahmeyniniyo

Waxbaa la isku filqaaye.

Feyl aan dhamaanbaa

Maalinba naloo furayaa

Foogtana mid kala loo fadhiya”

Ilaa hadda inta maamul goboleed ee  dhisan waxxa ka taliya kuwa tahliisha kasoo caba Itoobiya sida ay ugu hoggaansamaan amarka itoobiyana uguma hoggaansamaan danta Soomaaliyeed.

Maalin waliba maamul goboleed ayaa la dhisaa qeyladiisanua ma dhammaato waa laga eexday qabiil hebel iyo qabiil hebel ayaa wixii  wada qaatay ayaa la jooga.

Wali waxaan u adeegeyna danta Itoobiya kuwa noo taliyana ma dareensana haddi ay dareensan yihiina  ma kala jecla .

Dhibaatada weyn ee sii jirta waa in maamul goboleed kasta isku heysto dowlad  awood u leh in ay sameyso wixii ay doonto illeen ma jiro sharci dadka kala haga,  baarlamaanki la rabay inuu dejiyo sharciyo kala haga dadkaan iyo maamuladaana maalin waliba waxa uu ku mashquulsan yahay mooshin dana gaara laga leeyahy.

Haddii wax yar oo khilaaf ah soo kala dhex galo dowladda dhexe iyo maamul goboleedka waxad maqlee wax yar kadib “ waan u jarnay xariirkii dowladda dhexe” waaba diyaarsana malaha !!!

Waxaan oo idil, waa wax maslaxad u ah itoobiya waayo ragga ka taliya maamul goboleedyada  waa raggeedi waxna kama diidi karaan sidoo kale Itoobiya waxa ay adeegsan kartaa mustaqblka dhaw xeebaha maamul goboladdaan waayo maamul goboleed wlaiba xeeb ayuu leeyahay waana siyaasad mar hore ay dejisatay- sidaan qabo-  in ay isticmasho xeebta Soomaaliya iyada oo sharci xaddida uusan jirin.

Dhanka kale ciidamada Itoobiya waxa ay iska dhex joogaan dhulka Soomaaliya maalin waliba waxa ay ka geeystaan gabood falyo isagu jira dil, dhac iyo kufsi kaba si darane maanta waxaana mareyna in wiilal Soomaaliyeed oo  ku heesaya  magaca itoobiya  ay dilaan Soomaali, markaas ayaa nin sheeganaya madaxnimo  leeyahay waxaan ahay itoobiyaan waana ku faanaya- wallaahi Soomaali ayaad          tahay -laakin tahliisha gumeysataha ayaa ku saaqday oo ku gaarsiisay heerkaas damiir la’aanta ah.

Hiigsiga itoobiya waa in ay ka baxda gaajada ka heysata dhanka xeebta sidoo kalina  Soomaaliya aysan ka dhalan dowlad awood leh taas oo u adeegta shacabkeeda cadawgana ka ilaalisa sidaas darteed ayaa maalin waliba meeshi la rabay inaan tillaabo hore u qaadno gadaal u qaadeyna itoobiyana waa faxadeeda.

Ilaa laga helo madax u damqata dalkooda iyo dadkooda lagama yaabo in Soomaali hagaagto itoobiya ayaana sidii ay doonto ka sameysaneysa dalkeena.

Abwaan Cabdullahi Cirro, waxa uu yiri:

“Haddii dhaxal awoowe dhumay

Waxaan dhowrnaanba ceeb

Soomaalay goormaad is dhugan??