Soomaalaay goormaad is dhugan???.

Soomaalaay goormaad is dhugan???.

Naceybka iyo colaadda u dhaxeysa Soomaalida iyo itoobiyaanka waa mid soo jireen ah mudda fogna taagneed salkana ku heysa laba arrimood oo kala ah dal iyo diin sida a uu C/qaadir Aroma ku sheegay buuggisa “Hadimadii Gumeysiga”.

Arrinta diintu waa mid cad waayo labada bulsho waxa ay kala heystaan labada diin ee kala ah Kirishtaan iyo Muslim taasina waxa ay qalqal gelisay itoobiyaanka oo dhaxda uga jira dad muslimiin iyo cawaan ah sida uu qiray boqor Menelik isaga oo og guul darradii ay kala kulmeen  Mujaahid Axmed Gurey  qarnigii 16-aad iyo jabkii weynaa ee soo gaaray xabashida.

Dhanka kale  marka la eego arrinta dhulka , boqortooyada faca weyn ee Itoobiya waxa ay aaminsantahay in ay iyadu leedahay dhulka geeska africa taas oo dhuunta u mari weyday Soomaalida oo  aaminsan in ay dhulkaan iyagu awoowe ka awoowe leeyihiin.

Fikradda ah in itoobiya hesho xeeb, waaa mid ay waligeed ku dadaali jirtay  waana tan ay har iyo habeen u soo jeedo in ay maalin xeebtaan ballaaran ee Soomaalidu dayacday iyadu gacanta ku dhigto.

1991-kii, waxa ay  Itoobiya u eheed ciid  waayo waxaa meesha ka baxay dowladdii Soomaaliya wuxuuna maamulkii gacanta u galay hoggaamiya kooxeed iyo fallaagooyin kala duwan oo iyadu qaar soo gar daadisay sidaas ayeyna nin waliba oo yiraahda meel ayaan xukuma ula tacaamuleysay ilaa ay markii danbe ku guuleysatay in mid ka mid ah raggi ay taba bartay noqodo m/weyne Soomaaliyeed.

Baaqi ugu horreeyay ee uu jeediyo waxa uu ahaa inuu u baahan yahay ciidan uu magaala madaxda ku tago. Dabcan hadalkaas itoobiya waa ku macaansanesay sidii aan wada aragnay maalin cad ayey itoobiya ciidan fara badan ugu deeqday kuwaas oo ka geystay Soomaaliya xasuuq  .

Gabdha heyni aya maalin cad la kufsaday, wiilasheyni ayaa la dilay sidoo kalana waalidkeen ayaa la bara kiciyay-illeen anaga ayaa is maamuli weynay e -.

Intaas oo idil, Itoobiyaanku waxa ay ku socdeen qorshe iyo siyaasad degsan oo salka ku heysa labadii qodob ee aan soo sheegnay laakin hoggaamiye kooxeed dan gaar ah leh kana qeyb qaatay dumintii dowladdi Soomaaliyeed muxuu kala jeclyahay waa mar uun I dhaha “Madax weyne”.

Dadku marka ay waayan hoggaamiyaal damiir leh ee aan kala aqaanin  saaxibka iyo cadawga shacakiisa waxa ay ku dhacaan godkaan aan ku dhacnay oo kale.

Siyaasiyiin ku sheega Soomaalidu maalin ba wax aan dadkoodu fahmeyn sidoo kalena  aan dan u  u eheyn ayey wax ku qeybsadaan .Waxaa la keenay hadana wax la leeyahay maamul goboleed iyo federaal taas oo keentay in qabiil waliba meel ooto kadibna calan  ka surto.

“Ficil kaloo faduul ahbeey

Maanta noo furayaan e

Farsamaan fahmeyniniyo

Waxbaa la isku filqaaye.

Feyl aan dhamaanbaa

Maalinba naloo furayaa

Foogtana mid kala loo fadhiya”

Ilaa hadda inta maamul goboleed ee  dhisan waxxa ka taliya kuwa tahliisha kasoo caba Itoobiya sida ay ugu hoggaansamaan amarka itoobiyana uguma hoggaansamaan danta Soomaaliyeed.

Maalin waliba maamul goboleed ayaa la dhisaa qeyladiisanua ma dhammaato waa laga eexday qabiil hebel iyo qabiil hebel ayaa wixii  wada qaatay ayaa la jooga.

Wali waxaan u adeegeyna danta Itoobiya kuwa noo taliyana ma dareensana haddi ay dareensan yihiina  ma kala jecla .

Dhibaatada weyn ee sii jirta waa in maamul goboleed kasta isku heysto dowlad  awood u leh in ay sameyso wixii ay doonto illeen ma jiro sharci dadka kala haga,  baarlamaanki la rabay inuu dejiyo sharciyo kala haga dadkaan iyo maamuladaana maalin waliba waxa uu ku mashquulsan yahay mooshin dana gaara laga leeyahy.

Haddii wax yar oo khilaaf ah soo kala dhex galo dowladda dhexe iyo maamul goboleedka waxad maqlee wax yar kadib “ waan u jarnay xariirkii dowladda dhexe” waaba diyaarsana malaha !!!

Waxaan oo idil, waa wax maslaxad u ah itoobiya waayo ragga ka taliya maamul goboleedyada  waa raggeedi waxna kama diidi karaan sidoo kale Itoobiya waxa ay adeegsan kartaa mustaqblka dhaw xeebaha maamul goboladdaan waayo maamul goboleed wlaiba xeeb ayuu leeyahay waana siyaasad mar hore ay dejisatay- sidaan qabo-  in ay isticmasho xeebta Soomaaliya iyada oo sharci xaddida uusan jirin.

Dhanka kale ciidamada Itoobiya waxa ay iska dhex joogaan dhulka Soomaaliya maalin waliba waxa ay ka geeystaan gabood falyo isagu jira dil, dhac iyo kufsi kaba si darane maanta waxaana mareyna in wiilal Soomaaliyeed oo  ku heesaya  magaca itoobiya  ay dilaan Soomaali, markaas ayaa nin sheeganaya madaxnimo  leeyahay waxaan ahay itoobiyaan waana ku faanaya- wallaahi Soomaali ayaad          tahay -laakin tahliisha gumeysataha ayaa ku saaqday oo ku gaarsiisay heerkaas damiir la’aanta ah.

Hiigsiga itoobiya waa in ay ka baxda gaajada ka heysata dhanka xeebta sidoo kalina  Soomaaliya aysan ka dhalan dowlad awood leh taas oo u adeegta shacabkeeda cadawgana ka ilaalisa sidaas darteed ayaa maalin waliba meeshi la rabay inaan tillaabo hore u qaadno gadaal u qaadeyna itoobiyana waa faxadeeda.

Ilaa laga helo madax u damqata dalkooda iyo dadkooda lagama yaabo in Soomaali hagaagto itoobiya ayaana sidii ay doonto ka sameysaneysa dalkeena.

Abwaan Cabdullahi Cirro, waxa uu yiri:

“Haddii dhaxal awoowe dhumay

Waxaan dhowrnaanba ceeb

Soomaalay goormaad is dhugan??